انحراف ستون فقرات یا اسکولیوز (Scoliosis) یکی از شایعترین اختلالات اسکلتی در بین کودکان، نوجوانان و حتی بزرگسالان است که در آن ستون فقرات بهجای حالت طبیعی و صاف، به شکل حرف S یا C منحرف میشود. این تغییر شکل میتواند باعث تغییر در فرم بدن، دردهای مزمن کمر، اختلال در تنفس و کاهش اعتماد به نفس شود. هرچند علت دقیق انحراف ستون فقرات در بسیاری از موارد ناشناخته است، اما عوامل ژنتیکی، مشکلات مادرزادی، وضعیت نامناسب بدن و آسیبهای عصبی-عضلانی از دلایل موثر در بروز آن محسوب میشوند.
انحراف ستون فقرات چیست؟
انحراف ستون فقرات می تواند باعث کجی یا خمیدگی غیرطبیعی ستون فقرات میشود و در صورت بیتوجهی، میتواند به دردهای مزمن کمر، تغییر در فرم بدن و حتی مشکلات تنفسی منجر شود. این عارضه ممکن است از دوران کودکی یا نوجوانی آغاز شود و در بزرگسالی شدت پیدا کند.
تشخیص بهموقع و درمان اصولی این عارضه اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت پیشرفت، میتواند منجر به دردهای شدید، تغییر در شکل قفسه سینه و حتی فشار بر اندامهای داخلی شود. خوشبختانه امروزه با پیشرفت علم پزشکی و روشهای درمانی مدرن – از فیزیوتراپی و بریسدرمانی گرفته تا جراحیهای اصلاحی پیشرفته – میتوان وضعیت ستون فقرات را تا حد زیادی اصلاح و کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشید.
در بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی سلامت فردا، ارزیابی دقیق وضعیت بیمار توسط متخصص ستون فقرات و جراح ارتوپد انجام میشود تا بهترین روش درمانی انتخاب گردد. بسته به شدت انحراف، از روشهای غیرجراحی مانند فیزیوتراپی، تمرینات اصلاحی و بریسدرمانی تا جراحی اصلاحی ستون فقرات برای بازگرداندن تعادل بدن و کاهش درد استفاده میشود.
اگر شما یا فرزندتان دچار کجی ستون فقرات، شانههای نامتقارن یا دردهای مداوم کمر هستید، مراجعه به متخصص باتجربه در درمان اسکولیوز میتواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کرده و سلامت ستون فقرات شما را تضمین کند. درمان بهموقع، کلید حفظ قامت سالم و زندگی بدون درد است.
برای کسب اطلاعات بیشتر با بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی سلامت فردا تماس بگیرید.
بیشتر بخوانید: جراحی مغز
انواع انحرافات ستون فقرات
انواع انحرافات ستون فقرات عبارتند از:
| نوع انحراف ستون فقرات | توضیح کوتاه | علائم و نشانهها | علل و عوامل | درمان و اصلاح |
|---|---|---|---|---|
| اسکولیوز (Scoliosis) | انحراف جانبی ستون فقرات به شکل S یا C | نامتقارن بودن شانهها و لگن، برجستگی دندهها، درد کمر | عوامل ژنتیکی، ناهنجاری مادرزادی، وضعیت نادرست بدن، بیماریهای عصبی-عضلانی | فیزیوتراپی، بریس در نوجوانان، جراحی در موارد شدید |
| کیفوز (Kyphosis) | خمیدگی بیش از حد به جلو در قسمت پشتی (قوز پشت) | قوز در بالای پشت، درد پشت، کاهش قد | وضعیت نامناسب بدن، پوکی استخوان، ضعف عضلات، بیماری شوئرمن | تمرینات اصلاحی، بریس، درمان دارویی پوکی استخوان، جراحی در موارد پیشرفته |
| لوردوز (Lordosis) | گودی بیش از حد در ناحیه کمر | بیرونزدگی شکم و باسن، درد پایین کمر | ضعف عضلات شکم و لگن، چاقی شکمی، بارداری، ایستادن نادرست | تقویت عضلات مرکزی بدن، تمرینات کششی، اصلاح وضعیت بدن |
| کیفواسکولیوز (Kyphoscoliosis) | ترکیب انحراف جانبی و خمیدگی به جلو | تغییر شدید فرم بدن، درد، تنگی نفس در موارد شدید | ترکیبی از علل اسکولیوز و کیفوز، مشکلات مادرزادی یا عصبی | فیزیوتراپی، بریس، جراحی در انحرافات پیشرفته |
| انحرافات وضعیتی (Postural Deformities) | تغییرات موقتی در راستای ستون فقرات به دلیل عادات غلط بدنی | خستگی عضلات، درد خفیف، اصلاحپذیر با تغییر حالت | نشستن و ایستادن غلط، کمتحرکی، ضعف عضلات پشت | اصلاح وضعیت بدن، ورزشهای اصلاحی، آموزش ارگونومی |
1. اسکولیوز (Scoliosis) – انحراف جانبی ستون فقرات
اسکولیوز به حالتی گفته میشود که ستون فقرات به جای اینکه مستقیم باشد، به شکل حرف S یا C از پهلو منحرف میشود.
علل:
- عوامل ژنتیکی و مادرزادی
- وضعیت نادرست بدن در دوران رشد
- بیماریهای عصبی-عضلانی (مثل فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی)
- تفاوت طول پاها
علائم:
- نابرابری در ارتفاع شانهها یا لگن
- برجستگی یک سمت دندهها
- درد کمر یا خستگی عضلات پشت
- تغییر در فرم بدن هنگام ایستادن یا راه رفتن
درمان:
در موارد خفیف معمولا با فیزیوتراپی و تمرینات اصلاحی کنترل میشود، اما در موارد شدیدتر ممکن است بریس یا جراحی نیاز باشد.
2. کیفوز (Kyphosis) – قوز پشتی
در کیفوز، ستون فقرات در ناحیه پشتی یا قفسه سینهای بیش از حد به جلو خم میشود و ظاهری شبیه قوز در قسمت بالای پشت ایجاد میکند.
علل:
- وضعیت نادرست بدن (نشستن خمیده در طولانیمدت)
- ضعف عضلات پشت
- پوکی استخوان و شکستگی مهرهها در سالمندان
- ناهنجاریهای مادرزادی یا بیماری شوئرمن (Scheuermann’s disease)
علائم:
- انحنای قابل مشاهده در قسمت فوقانی پشت
- درد یا خشکی در ستون فقرات
- کاهش قد در موارد شدید
درمان:
اصلاح وضعیت بدن، تمرینات تقویتی عضلات پشت، استفاده از بریس، و در موارد پیشرفته جراحی.
بیشتر بخوانید: جراحی تومور مغزی
3. لوردوز (Lordosis) – گودی بیش از حد کمر
در لوردوز، قوس طبیعی قسمت کمری ستون فقرات بیش از حد به سمت داخل (قدام بدن) افزایش مییابد، به طوری که شکم جلو زده و باسن بیرونزده به نظر میرسد.
علل:
- ضعف یا کوتاهی عضلات شکم و لگن
- چاقی شکمی
- بارداری
- عادات حرکتی نادرست یا ایستادن طولانی با فرم نامناسب بدن
علائم:
- گودی بیش از حد کمر
- درد در ناحیه کمری
- خستگی سریع هنگام ایستادن یا راه رفتن
درمان:
تمرینات اصلاحی و کششی برای تقویت عضلات مرکزی (کور)، اصلاح وضعیت بدنی، و در موارد خاص استفاده از بریس یا درمان فیزیوتراپی.
علائم و نشانههای انحراف ستون فقرات
مهم ترین علائم و نشانه های انحراف ستون فقرات عبارتند از:
1. ناقرینگی در شانهها و لگن
یکی از اولین نشانههای انحراف ستون فقرات، نامتقارن بودن اندامهاست. ممکن است یکی از شانهها از دیگری بالاتر باشد یا یک سمت لگن پایینتر قرار گیرد. این وضعیت در اسکولیوز بیشتر دیده میشود و باعث میشود لباسها روی بدن بهدرستی قرار نگیرند یا هنگام ایستادن بدن کمی به یک سمت متمایل شود.
2. برجستگی دندهها یا تیغه کتف
در اثر چرخش ستون فقرات، ممکن است یکی از دندهها یا تیغههای کتف از پشت بیشتر بیرونزده به نظر برسد. این حالت معمولاً هنگام خم شدن به جلو مشهودتر است و یکی از نشانههای واضح اسکولیوز به شمار میرود.
3. درد در ناحیه کمر یا پشت
درد یکی از علائم شایع انحراف ستون فقرات است. این درد ممکن است به دلیل فشار نامتعادل بر روی عضلات و مهرهها، اسپاسم عضلانی یا التهاب در مفاصل ستون فقرات ایجاد شود. شدت درد معمولاً با افزایش میزان انحراف یا فعالیتهای طولانیمدت بدنی بیشتر میشود.
4. خستگی زودهنگام عضلات پشت
افرادی که دچار انحراف ستون فقرات هستند، معمولاً پس از مدت کوتاهی نشستن یا ایستادن احساس خستگی و گرفتگی در عضلات پشت میکنند. این حالت به دلیل تلاش بیشتر عضلات برای حفظ تعادل بدن و وضعیت ایستاده طبیعی به وجود میآید.
5. تغییر در نحوه ایستادن یا راه رفتن
در موارد متوسط تا شدید، ممکن است فرد نتواند بدن خود را به طور کاملاً صاف نگه دارد و حالت قامت او تغییر کند. گاهی راه رفتن فرد نیز غیرطبیعی به نظر میرسد، زیرا توزیع وزن بدن روی پاها ناهماهنگ میشود.
6. کاهش انعطافپذیری ستون فقرات
در برخی موارد، فرد هنگام خم شدن یا چرخش بدن احساس محدودیت حرکتی دارد. این کاهش انعطافپذیری معمولاً در نتیجه خشکی مفاصل بین مهرهها و فشار نامتعادل روی ساختارهای پشتی ایجاد میشود.
7. تغییر در ظاهر بدن (قوز یا گودی بیش از حد)
در انحرافاتی مانند کیفوز یا لوردوز، شکل ظاهری بدن بهوضوح تغییر میکند. در کیفوز، پشت بدن به حالت قوزدار درمیآید و در لوردوز، گودی کمر بیش از حد افزایش مییابد. این تغییرات نهتنها ظاهر فرد را تحت تأثیر قرار میدهند، بلکه ممکن است باعث درد مزمن و مشکلات حرکتی شوند.
8. اختلال در تنفس (در موارد شدید)
در اسکولیوز یا کیفوز شدید، به دلیل فشار واردشده بر قفسه سینه، ممکن است عملکرد ریهها کاهش یابد و فرد دچار تنگی نفس یا خستگی هنگام فعالیتهای بدنی شود.
بیشتر بخوانید: تومور گلیوما
علل انحراف ستون فقرات
انحراف ستون فقرات میتواند در اثر مجموعهای از عوامل ژنتیکی، محیطی و رفتاری به وجود آید. در بسیاری از موارد، عوامل مادرزادی نقش مهمی دارند؛ بهگونهای که ناهنجاری در رشد مهرهها در دوران جنینی باعث شکلگیری ستون فقرات به صورت غیرطبیعی میشود. عوامل ارثی نیز در بروز برخی انواع اسکولیوز تأثیرگذارند، زیرا این اختلال در بعضی خانوادهها بهصورت ژنتیکی مشاهده میشود. در کنار این موارد، وضعیت نادرست بدن در زندگی روزمره — مانند نشستن طولانیمدت پشت میز، استفاده نامناسب از کیفهای سنگین روی یک شانه، یا ایستادن با فرم ناصحیح — از علل شایع در دوران رشد و نوجوانی است.
از سوی دیگر، برخی بیماریهای عصبی و عضلانی مانند فلج مغزی (Cerebral Palsy) یا دیستروفی عضلانی (Muscular Dystrophy) میتوانند با ایجاد ضعف و عدم تعادل در عضلات نگهدارندهی ستون فقرات، باعث انحراف تدریجی آن شوند. آسیبها و شکستگیهای مهرهای در اثر حوادث یا سقوط نیز از دیگر عوامل ایجادکننده انحراف هستند. در بزرگسالان و سالمندان، پوکی استخوان یکی از دلایل مهم تغییر شکل مهرهها و بروز کیفوز یا خمیدگی پشت محسوب میشود. علاوه بر این، رشد نامتقارن بدن در دوران بلوغ و یا اختلاف طول دو پا میتواند به مرور زمان تعادل ستون فقرات را بر هم زده و موجب انحراف شود. در نهایت، ترکیب این عوامل با ضعف عضلات مرکزی بدن (شکم و کمر) و سبک زندگی کمتحرک میتواند زمینه را برای بروز و پیشرفت انحرافات ستون فقرات فراهم کند.
روش های پیشگیری از انحراف ستون فقرات
- هنگام نشستن، ایستادن و راه رفتن ستون فقرات باید در راستای طبیعی خود قرار گیرد.
- شانهها صاف و متقارن و چانه کمی بالا باشد.
- ارتفاع میز و صندلی باید متناسب با قد باشد.
- در هنگام نشستن، پاها کاملا روی زمین قرار بگیرند و کمر به پشتی صندلی تکیه داده شود.
- کیف یا کولهپشتی باید روی هر دو شانه قرار گیرد، نه فقط یک سمت.
- وزن کیف نباید بیش از ۱۰٪ وزن بدن باشد.
- انجام ورزشهایی مانند شنا، پیادهروی، یوگا یا حرکات کششی برای تقویت عضلات نگهدارنده ستون فقرات بسیار مفید است.
- از نشستن طولانیمدت در یک حالت خودداری کن.
- هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه وضعیت خود را تغییر بده یا کمی راه برو.
- رعایت اصول خواب صحیح
- از تشک و بالش مناسب استفاده کن تا ستون فقرات در حالت طبیعی باقی بماند.
- خوابیدن به پهلو یا به پشت (نه روی شکم) توصیه میشود.
- در کودکان و نوجوانان، والدین باید وضعیت قامت و نحوه نشستن فرزند را مرتب بررسی کنند تا در صورت مشاهده انحراف، زودتر اقدام شود.
- وزن زیاد باعث افزایش فشار بر ستون فقرات و تشدید انحرافات میشود.
بیشتر بخوانید: مننژیوم مغزی
تشخیص انحراف ستون فقرات
تشخیص انحراف ستون فقرات اغلب با معاینه فیزیکی توسط پزشک آغاز میشود. در این معاینه، پزشک از بیمار میخواهد که صاف بایستد و سپس به آرامی به جلو خم شود تا هرگونه انحراف، برجستگی یا نامتقارنی در پشت، شانهها یا لگن مشاهده شود. این روش که به آن تست خم شدن به جلو (Adam’s Forward Bend Test) گفته میشود، یکی از سادهترین و رایجترین شیوهها برای شناسایی اسکولیوز است. پزشک همچنین ممکن است به طرز ایستادن، نحوه راه رفتن، تقارن شانهها و وضعیت تیغههای کتف توجه کند تا نوع و شدت احتمالی انحراف را ارزیابی کند.
برای تأیید تشخیص و تعیین میزان دقیق انحراف، از روشهای تصویربرداری استفاده میشود. عکسبرداری با اشعه X (رادیوگرافی) مهمترین ابزار تشخیصی است، زیرا به پزشک اجازه میدهد زاویه انحراف ستون فقرات — که به آن زاویه کاب (Cobb Angle) گفته میشود — را اندازهگیری کند. در موارد خاص، بهویژه هنگامی که نیاز به بررسی جزئیات ساختاری استخوانها یا بافتهای نرم باشد، از MRI یا سیتی اسکن (CT Scan) استفاده میشود تا علت زمینهای مانند تومور، ناهنجاری مادرزادی یا بیماری عضلانی مشخص شود.
علاوه بر این، پزشک ممکن است وضعیت قد، تقارن بدن، قدرت عضلات و انعطافپذیری ستون فقرات را در طول زمان ارزیابی کند تا میزان پیشرفت یا بهبود انحراف مشخص شود. در کودکان و نوجوانان، چون بدن هنوز در حال رشد است، پیگیری منظم و تصویربرداری دورهای اهمیت زیادی دارد. تشخیص زودهنگام معمولاً کلید موفقیت در درمان و جلوگیری از پیشرفت انحراف محسوب میشود.
نتیجه گیری
انحراف ستون فقرات مشکلی شایع است که میتواند سلامت بدن فرد را تحت تاثیر قرار دهد. تشخیص بهموقع، اصلاح وضعیت بدنی و درمانهای مناسب مانند فیزیوتراپی یا در موارد شدید، جراحی، میتواند از پیشرفت بیماری جلوگیری کند و زندگی سالم و فعالی را تضمین کند. مراقبت و توجه به ستون فقرات، سرمایهای برای سلامت آینده ماست.